Jak Hitler z kanclerza został Führerem?
Hitler nie otrzymał pełni władzy 30 stycznia 1933 roku. Został wtedy kanclerzem koalicyjnego rządu. Dyktaturę zbudował w ciągu następnych osiemnastu miesięcy, łącząc terror, dekrety, pozory legalności, likwidację niezależnych instytucji i porozumienie z armią.
Kanclerz, którego konserwatyści chcieli kontrolować
W pierwszym gabinecie Hitlera zasiadało tylko trzech nazistów: on sam, Hermann Göring i Wilhelm Frick. Pozostałe stanowiska zajmowali konserwatyści oraz bezpartyjni urzędnicy. Wicekanclerz Franz von Papen sądził, że liczebna przewaga tradycyjnych elit pozwoli ograniczyć nowego szefa rządu.
Układ wyglądał bezpiecznie na papierze. Naziści otrzymali jednak stanowiska dające dostęp do aparatu przymusu. Göring kierował pruskim ministerstwem spraw wewnętrznych i podporządkowywał sobie policję największego kraju związkowego. Członkowie SA i SS uzyskiwali status policji pomocniczej. Przemoc partyjna zaczynała działać pod osłoną państwa.
Pożar Reichstagu i zawieszenie praw obywatelskich
27 lutego 1933 roku spłonął budynek Reichstagu. Na miejscu zatrzymano holenderskiego komunistę Marinusa van der Lubbego, ale dokładne okoliczności i zakres sprawstwa pożaru pozostają przedmiotem sporu. Nie ma potrzeby rozstrzygania tego sporu, aby ocenić działania nazistów: reżim natychmiast wykorzystał pożar do rozprawy z przeciwnikami.
Dzień później Hindenburg podpisał dekret „o ochronie narodu i państwa”. Zawieszono podstawowe prawa obywatelskie, między innymi wolność słowa, prasy i zgromadzeń oraz tajemnicę korespondencji. Policja uzyskała możliwość aresztowania bez zwykłych gwarancji sądowych. Komunistów i socjaldemokratów zatrzymywano tysiącami, a ich kampania wyborcza została sparaliżowana.
NSDAP nadal nie uzyskała większości
Wybory z 5 marca 1933 roku odbywały się już w warunkach terroru, cenzury i zastraszania opozycji. Pomimo tego NSDAP zdobyła 43,9 procent głosów. Była największą partią, lecz nadal nie miała samodzielnej większości.
Rząd dysponował przewagą dopiero razem z nacjonalistyczną DNVP. Wynik nie dawał Hitlerowi większości dwóch trzecich potrzebnej do zmiany porządku konstytucyjnego. Naziści nie uzyskali jej nawet po przeprowadzeniu kampanii z wykorzystaniem policji i zasobów państwa.
Ustawa o pełnomocnictwach stworzyła fasadę legalności
23 marca Reichstag głosował nad ustawą o pełnomocnictwach. Pozwalała ona gabinetowi wydawać ustawy — także sprzeczne z konstytucją — bez zgody parlamentu.
Komunistyczni deputowani zostali aresztowani, ukrywali się albo przebywali na emigracji. Części posłów SPD również uniemożliwiono udział. Budynek, w którym obradował parlament, otaczały oddziały SA i SS.
Hitler uzyskał poparcie Partii Centrum między innymi dzięki obietnicom ochrony Kościoła i jego instytucji. Przeciwko ustawie zagłosowali jedynie obecni posłowie socjaldemokratyczni. Akt przyjęto przy zachowaniu proceduralnej formy, lecz terror, usunięcie części opozycji i brak wolnej debaty pozbawiały tę formę demokratycznej treści.
Państwo i społeczeństwo zostały podporządkowane
Po przyjęciu ustawy gwałtownie przyspieszył proces Gleichschaltung, czyli podporządkowywania instytucji jednemu kierownictwu. Z administracji usuwano Żydów oraz przeciwników politycznych. 2 maja zlikwidowano niezależne związki zawodowe, a ich majątek przejęła organizacja kontrolowana przez nazistów.
Partie polityczne rozwiązywały się pod naciskiem albo były delegalizowane. W lipcu 1933 roku NSDAP stała się jedyną legalną partią. Kraje związkowe traciły samodzielność, Reichstag został sprowadzony do roli ceremonialnej, a obok administracji państwowej rozwijały się partyjne ośrodki władzy i system terroru. Obóz koncentracyjny w Dachau działał już od marca 1933 roku.
Noc długich noży przyniosła Hitlerowi poparcie armii
Latem 1934 roku problemem dla Hitlera stała się SA. Jej dowódca Ernst Röhm domagał się „drugiej rewolucji” i podporządkowania regularnej armii wielomilionowej formacji brunatnych koszul. Dowództwo Reichswehry widziało w tym zagrożenie dla własnej pozycji.
Między 30 czerwca a 2 lipca Hitler rozkazał zamordować Röhma, najważniejszych przywódców SA oraz wybranych dawnych przeciwników, wśród nich byłego kanclerza Kurta von Schleichera. Zabójstwa przeprowadzono bez procesów, a następnie zalegalizowano wstecznie jako działania podjęte w obronie państwa.
Czystka uspokoiła armię i konserwatywne elity. Pokazała również, że Hitler może uczynić pozasądowe zabójstwo narzędziem rządzenia, a państwowe instytucje zaakceptują stworzoną przez niego fikcję prawną.
Śmierć Hindenburga zamknęła proces
Po śmierci prezydenta 2 sierpnia 1934 roku Hitler połączył urząd kanclerza z uprawnieniami głowy państwa i przyjął tytuł „Führera i kanclerza Rzeszy”. Armia złożyła przysięgę wierności nie konstytucji ani państwu, lecz osobiście Hitlerowi.
Plebiscyt z 19 sierpnia miał zatwierdzić zmianę, która została już wprowadzona. Hitler nie przeszedł więc od kanclerstwa do dyktatury jednym aktem. Osiągnął pełnię władzy przez kolejne przejęcia: policji, prawodawstwa, partii, związków zawodowych, krajów związkowych, urzędu prezydenta i lojalności wojska.
Posłuchaj finału sezonu
Odcinek „Jak Hitler z kanclerza został Führerem — NIEMCY 19” rekonstruuje cały proces od utworzenia gabinetu 30 stycznia 1933 roku, przez pożar Reichstagu i ustawę o pełnomocnictwach, po noc długich noży oraz likwidację odrębnego urzędu prezydenta:
Obserwuj Historię w 5 minut na Spotify
Zobacz również:
- pełna mapa: przejdź do powiązanego materiału
- przewodnik odsłuchu: przejdź do powiązanego materiału
Pełna edycja sezonu:
Autor: David G. Rodenko — historyk i dziennikarz, absolwent Uniwersytetu Oksfordzkiego (Kellogg College), twórca i narrator programu Historia w 5 minut.
Podstawa tekstu:
- Mary Fulbrook, A History of Germany 1918–2008, rozdział 4.
- Jane Caplan, Nazi Germany, rozdział 4.
- Finalny układ odcinka „NIEMCY 19”.
Historia w 5 minut
Trwa ładowanie...