Jak krach 1929 roku otworzył Hitlerowi drogę do władzy?
Krach z 1929 roku nie stworzył nazizmu, lecz stał się jego najważniejszym akceleratorem. Zniszczył gospodarczą stabilizację Niemiec, sparaliżował rządy parlamentarne i pozwolił NSDAP zmienić się z partii skrajnej w ruch masowy.
Niemiecka stabilizacja zależała od zagranicznego kredytu
Po hiperinflacji z 1923 roku sytuację udało się opanować dzięki reformie walutowej, planowi Dawesa oraz napływowi kapitału, szczególnie ze Stanów Zjednoczonych. Niemieckie przedsiębiorstwa, banki i sektor publiczny korzystały jednak w znacznym stopniu z pożyczek krótkoterminowych, które można było szybko wycofać.
W latach względnej prosperity konstrukcja ta dawała wrażenie powrotu normalności. Nie usuwała słabości rolnictwa, zadłużenia części przedsiębiorstw ani napięć między pracodawcami, związkami zawodowymi i państwem. Gdy w październiku 1929 roku załamała się giełda nowojorska, niemiecka gospodarka utraciła jeden z głównych filarów finansowania.
Kryzys gospodarczy stał się kryzysem państwa
Wycofywanie amerykańskich kredytów przyspieszyło bankructwa i spadek produkcji. Liczba zarejestrowanych bezrobotnych wzrosła z około 1,3 miliona we wrześniu 1929 roku do ponad trzech milionów rok później i przeszło sześciu milionów na początku 1933 roku.
Statystyki nie obejmowały całej skali skróconego czasu pracy, utraty dochodów i rodzin zależnych od jednej znikającej pensji.
Państwowy system ubezpieczeń dla bezrobotnych nie był przygotowany na tak gwałtowny wzrost liczby świadczeniobiorców. Koalicja kanclerza Hermanna Müllera rozpadła się w marcu 1930 roku wskutek sporu o sposób sfinansowania systemu. Jej upadek zakończył okres rządów posiadających stabilne oparcie w Reichstagu.
Heinrich Brüning objął urząd jako kanclerz zależny od prezydenta Hindenburga. Wprowadzał cięcia wydatków, obniżki płac i politykę deflacyjną, licząc również na wykazanie, że Niemcy nie są zdolne do dalszego płacenia reparacji. Historycy spierają się o zakres dostępnych alternatyw, lecz skutek polityczny jest wyraźny: pogłębiająca się bieda stworzyła wyjątkowo podatne środowisko dla agitacji przeciwko republice.
Jak NSDAP zamieniła kryzys w głosy
W wyborach z 1928 roku naziści uzyskali 2,6 procent głosów. We wrześniu 1930 roku, po pierwszej fali kryzysu, zdobyli 18,3 procent i stali się drugą siłą w Reichstagu. W lipcu 1932 roku poparcie dla NSDAP wzrosło do około 37,3 procent. Partia otrzymała 230 mandatów i stworzyła największy klub parlamentarny.
Wzrost nie był spontanicznym buntem całego społeczeństwa. Po nieudanym puczu monachijskim NSDAP przez kilka lat budowała ogólnokrajową organizację, wyspecjalizowane struktury zawodowe, aparat propagandy oraz kult Hitlera jako przywódcy stojącego ponad zwykłymi sporami partyjnymi. Kiedy nadszedł kryzys, partia była gotowa wykorzystać niezadowolenie.
Nazistowski przekaz dostosowywano do różnych grup. Rolnikom obiecywano ochronę przed zadłużeniem, drobnym przedsiębiorcom obronę przed wielkimi domami towarowymi, klasie średniej przywrócenie statusu, nacjonalistom rewizję Wersalu, a przeciwnikom lewicy powstrzymanie komunizmu.
Program był pełen sprzeczności. Jego szczegółowa spójność miała jednak mniejsze znaczenie niż wrażenie, że NSDAP jest energicznym ruchem zdolnym przerwać polityczny bezwład.
Kto najczęściej przechodził do nazistów
Największe sukcesy NSDAP odnosiła w protestanckich regionach rolniczych, małych miastach oraz wśród drobnych właścicieli, urzędników, rzemieślników i części klasy średniej. Wielu wyborców nie należało do najuboższych. Obawiali się utraty oszczędności, pozycji, zawodu lub perspektyw awansu.
Katolickie środowiska częściej pozostawały wierne Partii Centrum, a duża część zorganizowanej klasy robotniczej nadal głosowała na SPD albo KPD. Nie istniała jedna reakcja Niemców na kryzys. Naziści okazali się jednak najskuteczniejsi w przejmowaniu wyborców rozpadających się partii liberalnych i konserwatywnych oraz mobilizowaniu osób, które wcześniej nie uczestniczyły aktywnie w polityce.
Kryzys nie wybrał Hitlera kanclerzem
Nawet w szczytowym momencie NSDAP nie zdobyła większości. W listopadzie 1932 roku straciła około dwóch milionów głosów i 34 mandaty. Narastały problemy finansowe, a część działaczy zaczynała wątpić w strategię Hitlera. Gdyby o obsadzie urzędu decydowała wyłącznie dynamika wyborcza, droga partii do władzy mogła się właśnie zamykać.
Przesądziły zakulisowe działania Papena, otoczenia Hindenburga oraz konserwatywnych elit, które potrzebowały masowego zaplecza dla planowanego rządu autorytarnego. Uznały, że Hitlera można mianować kanclerzem, otoczyć tradycyjnymi ministrami i wykorzystać jego popularność do zniszczenia parlamentarnej lewicy.
Krach otworzył Hitlerowi drogę, ponieważ zrujnował społeczne podstawy stabilizacji, zmienił NSDAP w partię masową i przyspieszył przejście od rządów parlamentarnych do prezydenckich. Ostatni krok wykonali jednak konkretni politycy 30 stycznia 1933 roku.
Posłuchaj całej sekwencji wydarzeń
Odcinek „Krach 1929 otworzył Hitlerowi drogę do władzy — NIEMCY 18” prowadzi od wycofania amerykańskich kredytów przez rządy Brüninga, kampanie wyborcze Hitlera i kryzys roku 1932 aż do nominacji kanclerskiej:
Obserwuj Historię w 5 minut na Spotify
Następny artykuł: przejdź do powiązanego materiału
Pełna edycja sezonu:
- Aktywuj dostęp od progu 25 zł
- Otwórz 23 nagrania w Patronite Audio
- Przewodnik odsłuchu: przejdź do powiązanego materiału
Autor: David G. Rodenko — historyk i dziennikarz, absolwent Uniwersytetu Oksfordzkiego (Kellogg College), twórca i narrator programu Historia w 5 minut.
Podstawa tekstu:
- Mary Fulbrook, A History of Germany 1918–2008, rozdział 3.
- Jane Caplan, Nazi Germany, rozdział 3.
- Finalny układ odcinka „NIEMCY 18”.
Historia w 5 minut
Trwa ładowanie...