Jak Bismarck zjednoczył Niemcy trzema wojnami?
Otto von Bismarck doprowadził do zjednoczenia Niemiec, wykorzystując wojny z Danią w 1864 roku, Austrią w 1866 oraz Francją w latach 1870–1871. Nie realizował jednak gotowego, bezbłędnego planu. Łączył siłę Prus z dyplomacją, ograniczał cele konfliktów i zamieniał zwycięstwa wojskowe w trwałe zmiany polityczne.
Niemcy, których jeszcze nie było
W połowie XIX wieku nie istniało jedno państwo niemieckie. Związek Niemiecki skupiał kilkadziesiąt państw, a o dominację rywalizowały przede wszystkim Austria i Prusy. Liberałowie próbowali doprowadzić do zjednoczenia podczas Wiosny Ludów, lecz parlament frankfurcki nie dysponował armią ani aparatem państwowym zdolnym narzucić jego decyzje.
Gdy Bismarck objął w 1862 roku urząd premiera Prus, wszedł w konflikt z parlamentem o finansowanie reformy armii. Z tego okresu pochodzi wystąpienie kojarzone ze słowami o „krwi i żelazie”. Później uznano je za zapowiedź całego programu zjednoczenia.
Bismarck nie znał jednak z góry przebiegu przyszłych wojen. Wiedział natomiast, że przewaga Prus będzie zależała od armii, sprawnej administracji i umiejętności wyczucia momentu, w którym przeciwnik pozostanie bez skutecznych sojuszników.
Wojna z Danią: wspólne zwycięstwo, przyszły konflikt
Pierwszą okazję stworzył spór o Szlezwik i Holsztyn. W 1863 roku władze duńskie podjęły próbę ściślejszego związania Szlezwiku z Danią, naruszając delikatne ustalenia dotyczące obu księstw. Sprawa wywołała protesty w państwach niemieckich.
Prusy wystąpiły przeciwko Danii wspólnie z Austrią. Dla Bismarcka było to korzystne: Prusy nie działały samotnie, a Wiedeń został wciągnięty we współpracę, która szybko miała stać się źródłem nowego sporu.
Kampania nie przebiegała od początku zgodnie z pruskimi założeniami. Duńczycy opuścili umocnienia Dannewirke, unikając planowanego okrążenia, a działania wojskowe wywołały presję dyplomatyczną Wielkiej Brytanii i Francji. O wyniku przesądziły zdobycie pozycji pod Dybbøl oraz pruska operacja na wyspie Als. W pokoju wiedeńskim z października 1864 roku Dania utraciła Szlezwik, Holsztyn i Lauenburg.
Zwycięstwo nie rozwiązało kwestii księstw. Prusy i Austria objęły je wspólną administracją, co dało Bismarckowi narzędzie wywierania nacisku na Wiedeń.
Wojna z Austrią: kto będzie przewodził Niemcom?
W 1866 roku spór o zarządzanie zdobytymi księstwami posłużył jako bezpośredni pretekst do konfrontacji. Stawką nie był już Szlezwik ani Holsztyn, lecz przywództwo w Niemczech. Bismarck zawarł sojusz z Włochami, które chciały odebrać Austrii Wenecję, i dążył do takiego ułożenia sytuacji międzynarodowej, aby Francja i Rosja nie wystąpiły przeciwko Prusom.
Wojna pozostawała ryzykowna. Austria nadal uchodziła za potęgę, a kilka ważnych państw niemieckich stanęło po jej stronie. O wyniku przesądziła jednak szybkość pruskiej mobilizacji i zwycięstwo pod Königgrätz, znane również jako bitwa pod Sadową.
Bismarck sprzeciwił się planom upokorzenia Austrii i zajęcia jej terytoriów. Chciał usunąć Habsburgów z polityki niemieckiej, ale nie zamierzał tworzyć w Wiedniu trwałej potrzeby odwetu. Znacznie surowiej potraktował niemieckich sojuszników Austrii. Prusy dokonały aneksji między innymi Hanoweru, Hesji-Kassel, Nassau i Frankfurtu.
Związek Niemiecki przestał istnieć. W jego miejsce powstał w 1867 roku Związek Północnoniemiecki, w którym przewaga Prus została wpisana w ustrój, armię i politykę zagraniczną.
Wojna z Francją: południe przyłącza się do Prus
Po 1866 roku poza nowym związkiem pozostawały między innymi Bawaria, Wirtembergia i Badenia. Do ich przyłączenia potrzebny był kryzys, w którym Prusy mogły wystąpić jako obrońca państw niemieckich.
Taki kryzys wybuchł w 1870 roku wokół kandydatury Hohenzollerna do tronu Hiszpanii. Francja obawiała się wzrostu wpływów pruskiej dynastii i zażądała od króla Wilhelma I dodatkowych gwarancji. Relacja z rozmowy francuskiego ambasadora z królem trafiła do Bismarcka jako depesza emska. Premier skrócił ją przed publikacją tak, aby chłodna wymiana zdań zabrzmiała jak wzajemne upokorzenie.
Francja wypowiedziała Prusom wojnę. Dzięki temu państwa południowoniemieckie mogły wystąpić u boku Prus bez wrażenia, że ulegają ich podbojowi. Po klęsce Francuzów pod Sedanem i pojmaniu Napoleona III droga do politycznego zjednoczenia została otwarta. 18 stycznia 1871 roku w Sali Lustrzanej pałacu wersalskiego Wilhelm I został ogłoszony cesarzem niemieckim.
Czy Bismarck sam zjednoczył Niemcy?
Określenie „trzy wojny Bismarcka” dobrze porządkuje wydarzenia, lecz upraszcza ich przyczyny. Zjednoczenie umożliwiły również: reforma pruskiej armii, działania Helmutha von Moltkego, rozwój kolei i przemysłu, wcześniejsza integracja gospodarcza oraz niemiecki nacjonalizm. Znaczenie miały także błędy popełnione przez Danię, Austrię i Francję.
Szczególnym talentem Bismarcka było łączenie wojny z polityką. Potrafił określić ograniczony cel, izolować przeciwnika, a następnie zakończyć konflikt, zanim zwycięstwo zaczęło przynosić więcej zagrożeń niż korzyści. Nie przewidział każdego zwrotu wydarzeń, ale wyjątkowo skutecznie wykorzystywał ich następstwa.
Posłuchaj pełnej opowieści
Odcinek „Jak Bismarck zjednoczył Niemcy trzema wojnami — NIEMCY 04” rekonstruuje cały proces od kryzysu duńskiego do proklamacji cesarstwa:
Obserwuj Historię w 5 minut na Spotify
Dalszy ciąg historii: przejdź do powiązanego materiału
Wszystkie 23 nagrania sezonu, obejmujące ponad 14 godzin historii, znajdują się w pełnej edycji:
- Aktywuj dostęp od progu 25 zł
- Otwórz sezon w Patronite Audio
- Pełna mapa sezonu: przejdź do powiązanego materiału
Autor: David G. Rodenko — historyk i dziennikarz, absolwent Uniwersytetu Oksfordzkiego (Kellogg College), twórca i narrator programu Historia w 5 minut.
Podstawa tekstu:
- Peter H. Wilson, Iron and Blood, rozdział 10: „War and Nation-Building”.
- Materiał źródłowy HW5M „Historia Niemiec w XIX wieku”.
- Finalny układ odcinka „NIEMCY 04”.
Historia w 5 minut
Trwa ładowanie...