Po konferencji
W czasie mojej tzw. kariery akademickiej miałem okazję uczestniczyć w dwudziestu paru pełnowymiarowych konferencji naukowych, krajowych i międzynarodowych. Żadna jednak nie zostawiła mnie z tak zapaloną głową. Pewnie to w dużej mierze kwestia tego, że jej tematyka była najbliżej mojego serca (a, jak mówi Pismo, ubi enim est thesaurus tuus, ibi est et cor tuum), ale myślę, że nie tylko. Dużą rolę odegrała tu też kultura akademicka i bardzo wyczuwalna otwartość na swobodną intelektualną debatę, tak odległa od znanych z internetu swarów i kłótni. Bezcenne doświadczenie!
Bodaj C.S. Lewis w Czterech miłościach określił różnicę pomiędzy miłością romantyczną i przyjaźnią w ten sposób, że w tej pierwszej zakochani patrzą sobie w twarze, a w tej drugiej, przyjaciele patrzą w tym samym kierunku, łączy ich bowiem nie tyle wzajemna fascynacja, ile fascynacją tym samym problemem, wartością etc. W tym sensie było to spotkanie przyjaciół i nie przeszkadzał w tym zupełnie fakt, że w większości byli to ludzie wcześniej nieznani. Swoją drogą, czyż ta definicja przyjaźni Lewisa nie jest doskonałym określeniem na ten sposób sprawowania mszy św., w którym wszyscy zwróceni jesteśmy w tym samym kierunku?
Nie będę streszczał poszczególnych referatów, ale chciałbym wyciągnąć dla Was jeden mały smaczek. Otóż jedna z prelegentek, dr Angela Costley, pokazała, jak liturgia potrydencka wciela tradycję sięgającą starożytnego jerozolimskiego kultu świątynnego i funkcjonujący w niej system ofiar. Nie chodzi rzecz jasna o ciągłość sensu stricto obrzędową, a raczej o to, że wczesne nurty interpretacyjne w chrześcijaństwie widziały Ofiarę Chrystusa jako rekapitulację ofiar Starego Przymierza, jednocześnie je wypełniającą, przekraczającą i kończącą. Odtąd jest już tylko jedna Ofiara, której my nie składamy za każdym razem na nowo, ani nawet jej nie uobecniamy, ale która niejako otwiera się dla nas, na nasze w niej uczestnictwo w Najświętszej Ofierze mszy.
W tym sensie Costley świetnie pokazała zakorzenienie liturgii potrydenckiej w judaizmie Drugiej Świątyni, zapośredniczone w pierwotnej tradycji chrześcijańskiej. Mnie to też od dawna frapuje i pozwoliłem sobie na pewne interpretacje w tym duchu na naszej rodzinnej stronie Credo et Confiteor, w odniesieniu do Aspersji i modlitwy Aufer a nobis. Ale wracając. Jak być może wiecie, reforma liturgiczna zlikwidowała prawie cały obrzęd ofertorium (ofiarowania), zastępując jego dotychczasowe modlitwy dwoma formułami wzorowanymi na żydowskich berakot - "błogosławieństwach". Gdzieś w tle funkcjonowało tutaj archeologistyczne przekonanie, że musimy powrócić do liturgii pierwotnego chrześcijaństwa, a ponieważ było ono w dużej mierze żydowskie (co akurat jest prawdą, ale dużo bardziej skomplikowaną, niż się zazwyczaj wydaje), to sięgnięcie po formuły żydowskich błogosławieństw posiłku będą tu najbardziej odpowiednie.
Abstrahując od wszystkiego innego, może być, że mamy tu do czynienia z paradoksem nieco analogicznym do tego, jaki występuje w protestanckim podejściu do Starego Testamentu. O co chodzi? Skoro kierujemy się zasadą sola Scriptura ("tylko Pismo św."), to trzeba odpowiedzieć na pytanie o jakie Pismo nam chodzi. Co mamy na myśli, kiedy mówimy "Biblia"? Wbrew pozorom, nie jest to pytanie, na które łatwo odpowiedzieć. W związku z różnymi parametrami (m.in. z nieco nieszczęśliwą w tym wypadku opinią św. Hieronima) zdecydowano, że tym najczystszym i najbardziej pierwotnym tekstem dla Starego Testamentu będzie Biblia Hebrajska. No i tu pojawia się pewien problem, ponieważ w rzeczywistości pierwotni chrześcijanie raczej z niej nie korzystali, a w każdym razie przed św. Hieronimem jest bardzo mało przesłanek za tym, że była ona w jakimkolwiek użytku. Główną wersją była Biblia grecka (Septuaginta), a wśród chrześcijan aramejskojęzycznych tzw. Peshitta (ale zaczęła ona powstawać dopiero w II w., podczas gdy Septuaginta istniała już wówczas od dłuższego czasu). Innymi słowy, reformatorzy protestanccy, szukając czystego źródła tekstu Pisma, sięgnęli do tekstu hebrajskiego, którego używanie przez wczesnych chrześcijan jest w najlepszym wypadku niepewne. Zrezygnowali natomiast (choć trzeba przyznać, że nie w pełni go odrzucili) z korzystania z tekstu biblijnego, który stanowił główną wersję ST dla pierwotnego Kościoła.
Jeśli tezy Costley (i innych, bo nie jest ona odosobniona) są prawdziwe, to wyrzucenie ofertorium i zastąpienie go berakot jest czymś podobnym do opisanego wyżej procesu. Szukamy jakiegoś "źródła" i w oparciu o wysoce dyskusyjne przesłanki znajdujemy je we wzorcach żydowskich (zresztą tylko wzorcach, modlitwy przygotowania darów nie są, o ile wiem, po prostu zaczerpnięte z istniejących modlitw żydowskich, to taka raczej rekonstrukcja historyczna). Następnie wycinamy formę liturgii, która - jak to ująłem wyżej - wciela tradycję sięgającą starożytnego jerozolimskiego kultu świątynnego i zastępujemy ją tymi rzekomymi "źródłami". I wychodzi nam śliczny naukowy konstruktywizm, w którym z pełną powagą zamieniamy siekierkę na kijek.
To oczywiście takie myśli na gorąco, jestem świadom, że analogia, którą opisałem jest chybotliwa, potraktujcie ją raczej jak ćwiczenie w heurystycznej wyobraźni, a nie jakąś twardą tezę. Myśli po konferencji mam dużo więcej, ale to już może następnym razem :)
Pozdrawiam ciągle z Leuven!
Tomek Dekert
Trwa ładowanie...