Japoński Nowy Rok. Proces, a nie data.

Darmowy! · 0 · 30.12.2025

Nowy Rok (正月 Shōgatsu) w Japonii jest okresem odnowy kosmicznego i duchowego porządku. Można go uznać za nieprzyrodniczą, ale rytualno-symboliczną porę roku. Ma charakter graniczny i nie podporządkowany w 100% zimie, ale współistnieje z nią doskonale. Skoro Świat zostaje na nowo „ustawiony” to na przestrzeni wieków wykształciły się szczególne znaki, obrazy i gesty. Jednocześnie zima ujawnia to co trwałe i nie oznacza śmierci natury, lecz stan oczekiwania, ciszy i skupienia przed tym co wkrótce nastąpi. Symbolika Shōgatsu łączy elementy shintō, mitologii cesarskiej oraz obserwacji przyrody.

Hatsuhinode (初日の出) to pierwszy wschód słońca w Nowym Roku, który jest jednym z najważniejszych momentów przejścia. W shintō słońce nie jest jedynie zjawiskiem naturalnym, lecz manifestacją bogini Amaterasu Ōmikami (天照大神), pramatki rodu cesarskiego i boskiego światła, od którego wywodzi się Japonia. Oglądanie hatsuhinode to symboliczne przyjęcie nowej energii życia, światła i pomyślności.

Szczególnym miejscem związanym z tym rytuałem jest Fuji-san (富士山), czyli góra sakralna, postrzegana jako oś świata i punkt styku nieba z ziemią. Fuji symbolizuje początek Japonii, jej czystość oraz trwałość, a zimą, pokryta śniegiem, staje się znakiem absolutnej harmonii i doskonałości. Ze względu na warunki atmosferyczne prawdziwej zimy pierwszy wschód słońca podziwiany z Fuji jest zarezerwowany dla profesjonalnych alpinistów. Inną propozycją oglądania hatsuhinode jest wieża Tokyo Skytree jednak limitowany wstęp, loterie lub oczekiwanie przez pół nocy, które nie gwarantuje wstępu mogą skutecznie odstraszyć chętnych. Czytałem też o specjalnych lotach organizowanych przez japońskie linie lotnicze. W trakcie wycieczki w powietrzu można podziwiać zarówno Fuji jak i Zatokę Tokijską oraz delektować się noworocznymi przekąskami. Zdecydowanie przystępniejsze wydają się miejsca publicznie dostępne jak plaże wschodniego wybrzeża, w tym Oarai ze słynną bramą tori, ale też najdalej wysunięty na wschód punkt Inubosaki, gdzie słońce pojawia się najwcześniej. Inne interesujące miejsca to punkty widokowe, w których promienie słońca oświetlają Fuji lub pasma górskie.

Hatsumōde (初詣) to pierwsza wizyta w świątyni shintō lub buddyjskiej w Nowym Roku, jedna z najważniejszych i najbardziej żywych tradycji noworocznych w Japonii. Ma charakter rytualny, symboliczny i bardzo osobisty. Ludzie dziękują za miniony rok i modlą się/proszą o zdrowie, bezpieczeństwo, powodzenie w nauce i pracy.

Centralną postacią Nowego Roku jest Toshigami (年神) – bóstwo nadchodzącego roku, przynoszące urodzaj, zdrowie i długowieczność. Toshigami odwiedza domostwa na początku roku, dlatego przestrzeń musi zostać odpowiednio oczyszczona i przygotowana. Wszystkie noworoczne dekoracje są w istocie znakami powitalnymi dla tego bóstwa, które wyrażane jest wyłącznie symbolicznie w postaci:

Shimenawa (注連縄) – to święta lina spleciona ze słomy ryżowej, której zadaniem jest wskazanie miejsc obecności bogów (kami), zaznaczanie granic świętych, czczonych miejsc, ochrona chramów. Mogą mieć od kilku centymetrów do kilkunastu metrów. Do liny doczepiane są często zygzakowato złożone paski, wstążki papieru shide.

Shime-kazari (注連飾り) wykonane z ryżowej słomy, oznaczają miejsce oczyszczone i chronione przed nieczystością. Wyznaczają granicę między światem codziennym a sferą boską. Shime-kazari zawiera element Shimenawa, ale nie każda Shimenawa jest Shimekazari. Shime-kazari dotyczy wyłącznie Nowego Roku.

Kadomatsu (門松) czyli dekoracje (Ichiya Kazari) ustawiane przy wejściu do świątyni lub domu. Składają się z sosny, świeżo ściętych, zielonych bambusów różnej wysokości ustawionego wertykalnie oraz roślin ocieplających jak np. śliwy (moreli japońskiej ume), a także wszelkie gatunki zachowujące zimą czerwone owoce: nandina, skimia, ardizja, pieris lub ostrokrzew. Elementem kadomatsu są również wspomniane wcześniej dekoracje ze słomy ryżowej. Kadomatsu są tymczasową siedzibą Toshigami i znakiem żywotności mimo zimowej surowości. Ciekawostką są dwa typy cięć bambusa. Pierwotnie było to cięcie w poprzek czyli horyzontalne, natomiast od czasów pierwszego Shoguna Rodu Tokugawa stosuje się również ukośne. Nawiązuje ono do treningowych cięć kataną wykonywanych na pniach bambusa i wypowiadanych równocześnie życzeń dotyczących pomyślnych przebiegów nadchodzących bitew.

Trzej Przyjaciele Zimy - Saikan Sanyū (歳寒三友) shō-chiku-bai: sosna, bambus i śliwa – symbolizują długowieczność i wytrwałość, elastyczność oraz odrodzenie i odwagę. Są one wzorem moralnym i estetycznym, ukazującym piękno trwania mimo trudnych warunków.

Na fotografii obok sosny zwój z malarstwem bambusa i mazurkiem oraz figurka Japonki w kimonie z wzornictwem śliwy - ume.

Nandina (南天), zwana „rośliną odwracającą nieszczęście”, symbolizuje ochronę przed złem i pomyślną przemianę losu.

Kamelia -tsubaki (椿) kwiat zimy, ceniony za prostotę i godność. Kwitnąc w chłodzie, uosabia wewnętrzną siłę, powściągliwość i elegancję, szczególnie ważne w estetyce zimowej.

Osobiście cenie sobie przepiękną choć mniej znaną i bardzo subtelną ardizję (Ardisia crenata), czyli manryō (マンリョウ)- dosłownie dziesięć tysięcy ryō (ryō to dawna jednostka bogactwa).

Jeśli ktoś lubi świętowanie to w Japonii Nowy Rok można obchodzić kilka razy. Niezależnie od wariantu ma wymiar bardziej procesu niż daty.

Od 1873 roku Japonia oficjalnie obchodzi Nowy Rok 1 stycznia, według kalendarza gregoriańskiego. Tradycyjny Nowy Rok, czyli przed reformą Meiji obchodzono według kalendarza księżycowo-słonecznego. Ten wypada ruchomo w tzw. nowiu, między końcem stycznia, a połową lutego. W oparciu o słońce można wyodrębnić początek nowego cyklu energetycznego: Risshun (立春). Dzień poprzedzający to Setsubun(節分) coś jak nasz Sylwester tyle, że energetyczno-sezonowy, czyli symboliczny koniec starego roku energetycznego (wyrzucenie demonów i oczyszczenie przed nowym cyklem). W 2026 roku Risshun przypada na 4 lutego, a Chiński Nowy Rok 17 lutego.

Rozwijając temat kalendarza tradycyjnego warto poruszyć temat chińskich znaków zodiaku, które podczas obchodów kolejnego Nowego Roku mają duże znaczenie. Ich symbolikę wykorzystuje się również przy dekorowaniu tokonomy.

W tradycji chińskiej kalendarz księżycowy łączy się ściśle z zodiakiem chińskim opierającym się na 12-letnim cyklu zwierząt: Szczur, Bawół, Tygrys, Królik, Smok, Wąż, Koń, Koza, Małpa, Kogut, Pies i Świnia. Każdy rok księżycowy przypisany jest jednemu z tych zwierząt i symbolicznie określa dominujące energie, cechy charakteru, oraz tendencje danego okresu. Dodatkowo każdy rok łączy zwierzęta z jednym z żywiołów: Drewno, Ogień, Ziemia, Metal, Woda. Te połączenia tworzą pełny 60-letni cykl z określeniami jak ROk Drewnianego Smoga, lub Białego(metalowego) Węża. Kolor jest ofpowiednikiem żywiołu, czyli biały=metal, czarny=woda). Zodiak księżycowy pełni funkcję astrologiczną i kulturową, przez co wpływa na wybór ważnych dat, interpretację losu i tradycyjne planowanie ważnych wydarzeń życiowych.

Do powyższych dochodzi też agrarny tzw. Mały Nowy Rok w okolicach 15 stycznia oraz Shintōistyczny Nowy Rok, który nie ma jednej daty - to pojęcie rytualne, a nie kalendarzowe. W efekcie można wyróżnić różną symbolikę, ofiary jak i kuchnię noworoczną. Poniżej kilka ciekawostek.

Kagami mochi (鏡餅) – dwa krążki ryżowe. Symbolizują one ciągłość czasu, jedność starego i nowego roku oraz obecność boskiej energii. Kagami mochi jest z jednej strony ofiarą dla Toshigami, a z drugiej ich spożywane staje się fizycznym znakiem przyjęcia łaski Toshigami. Kagami mochi nie było zwykłym pożywieniem. Najpierw składano je jako ofiarę i pozostawało nienaruszone przez okres noworoczny, a dopiero po było łamane i spożywane. Ten akt symbolizował włączenie boskiej energii w ciało człowieka.

W okresie przed Meiji uważano, że w pierwszych dniach roku nie powinno się gotować, ogień i noże powinny odpocząć, a zapachy i hałas zaburzały przyjęcie Toshigami. Z tych powodów potrawy przygotowywano z wyprzedzeniem, jako jedzenie na kilka dni jeszcze pod koniec starego roku. Przygotowywano potrawy trwałe i odporne na zepsucie oraz słodkie lub marynowane. Podobnie do czasów współczesnych każdy składnik miał znaczenie i był raczej znakiem obietnicy a nie teraźniejszej obfitości, np:

czarna soja– zdrowie i pracowitość,
ikra śledzia– potomstwo,
korzeń łopianu– stabilność,
słodkie kasztany– bogactwo.

Jedną z najstarszych tradycji wpisujących się w dawne obchody Nowego Roku jest przypadające na 7 stycznia spożywanie Nanagusa-gayu (七草粥) – ryżowej potrawy z siedmiu wiosennych ziół.

芹 (Seri),
薺 (Nazuna),
御形 (Gogyō),
繁縷 (Hakobera),
仏の座 (Hotokenoza),
菘 (Suzuna),
蘿蔔 (Suzushiro).

Autor fotografii: Marc Matsumoto Marcsrecipes.com

Przed Meiji zbierano zioła, a w zasadzie ich "kiełki" lokalnie w polach i na obrzeżach wsi (w rejonach gdzie to było możliwe - klimat Japonii jest łagodniejszy). Spotyka się interpretację dworskiego zwyczaju zbioru Wakana-tsumi (若菜摘み) przy porannej rosie i w atmosferze rytualnego skupienia. W mojej książce ustawiłem kazari zawierające elementy pomieszanych zwyczajów noworocznych (starego z nowym), czyli ostrokrzew z czerwonymi owocami, miniaturę japońskiego zamku i zwój z tanzaku przedstawiający damę dworu zbierającą zioła.

Spożywanie nanagusa jest momentem przejścia od jedzenia ofiarnego do zwykłego, a z drugiej strony oczyszczenia organizmu po ciężkich potrawach noworocznych i symbolicznego „otwarcia” roku. Nanagusa łaczy Nowy Rok z mikrosezonami i logikę życia budzącego się pod śniegiem - 雪下出麦. Z tego powodu wszelkie wzornictwo z tematyką kiełkowania roślin jest doskonałym tematem noworocznym, jako początkiem nowego cyklu życia przyrody.

Współczesna kuchnia noworoczna jest bardziej praktyczna np. gotowe Osechi, a symbolika mocno uproszczona. Wymienione powyżej składniki są z pewnością zdrowe i są gestem troski o ciało, ale ryż plus rzepa i rzodkiew okraszone ziołami wydają mi się dość odważne.

Autor fotografii: Marc Matsumoto Marcsrecipes.com

Czytałem, że wiele rodzin zachowuje elementy tej diety nawet jeśli nie zna już wszystkich znaczeń. Praktyczność przeplata się z odrębnością i tradycją, podobnie jak różne warianty obchodzenia Nowego Roku.

Pozostawiając noworoczne wątki gastronomiczne przejdźmy do innych symboli tego sezonu.

Daruma (達磨). Według legend był mnichem, żyjącym około V wieku naszej ery. Pierwotnie nazywał się Bodhidharma. Po dziś dzień uznawany jest za pierwszego patriarchatę zen. Udał się w podróż z ojczystych Indii do Chin, gdzie stał się twórcą buddyzmu chan. Ten odłam buddyzmu w Japonii przyjął nazwę zen. Jedna z legend na jego temat głosi, że odbył on dziewięcioletnią medytację w klasztorze bez snu i bez poruszania nogami oraz rękami. Te nieużywane odpadły. Nie zmrużył też oka, ponieważ obciął sobie powieki. Częścią tej legendy jest również to, że w miejscu gdzie spadły powieki Bodhidharmy wyrosły pierwsze krzewy herbaty. Uchodzi za jeden z najważniejszych elementów kultury japońskiej. Dlatego do dziś Japończycy odtwarzają jego wizerunek, tworząc tak zwane lalki Daruma. Są to figurki pozbawione rąk i nóg symbolizujące niezłomność ducha. Kupuje się je bez namalowanych źrenic. Jedno „oko” maluje się przy wypowiadaniu życzenia, a drugie po jego spełnieniu. Daruma jest znakiem determinacji i wiary w pomyślny bieg losu i symbolem bardzo często używanym we wzornictwie noworocznym.

Bele ryżu - Tawara (俵) są bezpośrednim symbolem bogactwa, dostatku i łaski Toshigami, ponieważ ryż to podstawa życia i dar bogów. Jedno z moich książkowych kazari zawiera interpretację tego zwyczaju z wykorzystaniem polskiego akcentu, czyli zboża magazynowanego w jutowych workach.

Młot szczęścia - Uchide no Kozuchi (打出の小槌) – to magiczny atrybut przynoszący bogactwo i spełnienie życzeń, jest atrybutem Daikoku-ten, czyli jednym z siedmiu Bóstw Szczęścia. Potrafi wybić wszystko czego można sobie zażyczyć. Może materializować przedmioty, pieniądze, a nawet zmieniać wielkość człowieka (Historia chłopca o jednym calu).

Feniks Hō-ō (鳳凰) ma dworski i sakralny charakter. Jest symbolem ładu, pokoju i cnoty. Feniks nie odnosi się do pory roku, lecz do odnowienia porządku, harmonii i nowego cyklu, dlatego bywa używany w kontekście Nowego Roku w sensie podniosłym i ceremonialnym. Reasumując feniks nie oznacza Nowego Roku- on go uświęca.

Żuraw - Tsuru (鶴) jest znakiem długowieczności, szczęścia i duchowej wzniosłości; często łączony z motywem noworocznym i zimowym. W bonsaiowym kazari najlepszą wersją jest figurka z dziobem schowanym w piórach.

Na koniec najpopularniejszy w bonsaiowym kazari noworocznym Sanbasō (三番叟). Figurka tego starca może być symbolicznie utożsamiana z bóstwem Toshigami, ale w rzeczywistości jest to rytualny taniec, wywodzący się z tradycji teatru 能 (Nō). Jego celem jest oczyszczenie przestrzeni, zapewnienie urodzaju i pomyślności w nadchodzącym roku. Wykonanie tego tańca rozpoczyna również sezon teatralny Kabuki (歌舞伎) w dniu 6 października, lub otwarcie całkiem nowego teatru. Taniec Sanbasō kojarzy się z nowym początkiem i świtem. Ma wręcz moc przywoływania najważniejszego świtu Nowego Roku. Nawiązuje do mitu o wywabieniu Amaterasu z jaskini w której się ukrywała. Według legendy taniec skruszył skałę blokującą wejście i umożliwił wydostanie się strumienia światła przełamującego ciemność i złe moce. Pierwotnie taniec stanowił element teatru Nō, a później został powszechnie włączony do Kabuki. W swoich notatkach znalazłem informację, że w przeszłości używano go również przy okazji dnia chłopców Tango no Sekku będącego rozwinięciem Japońskiego Dnia Dziecka Kodomo no Hi, a także podaczas uroczystości zakończenia zbiorów plonów rolnych. Na marginesie Amaterasu jest też uważana za dawczynię zdobyczy cywilizacji, takich jak rolnictwo, tkactwo czy budownictwo. Dzięki szerszemu rozwinięciu tradycji bogini Amaterasu łatwiej zrozumieć powyższe skojarzenie Sanbasō z okazjami innymi niż Nowy Rok- początek rodu cesarskiego, dary dla rolników i słońce. Jednocześnie nie spotkałem się z bezpośrednim przedstawieniem wizerunku Ameratsu z mieczem w kazari noworocznym.

Każdy z powyższych wątków można rozwinąć bardzo szeroko i tak samo warto traktować noworoczne kazari. Być może pojawiły się jakieś błędy, ale ten wpis warto potraktować podobnie jak książkę „Grzegorz Sowiński Bonsaidō”, czyli zachętę do dalszego studiowania tematu. Tam też możecie sobie przypomnieć kilka przemyśleń dotyczących np. różnych kombinacji trzech przyjaciół zimy. Od oczywistej ornamentyki i jej interpretacji, po bardziej zakamuflowane w surowcach, jak drewno z którego wykonana jest figurka, stolik lub kakemono. Mam nadzieję, że zdjęcia będą pomocne w odkrywaniu tej treści, ale też staną się inspiracją dla rodzimych kolekcjonerów japońskiej sztuki wykorzystywanej w bonsaiowych kazari.

Na koniec tegoroczne kazari przygotowane w moich tokonomach. Pierwsze z trójpienną sosną, malarstwem wschodzącego słońca nad morzem oraz piękną bardzo starą figurką Sanbasō. Zwój i malarstwo są zdecydowanie młodsze od pozostałych dlatego świetnie łączą stare z nowym. Zimozielone drzewo, które „może trwać tysiąc lat” (częsty motyw na zwojach z kaligrafią japońską) doskonale wpisuje się w tą tematykę.

Drugie kazari jest bardzo prywatne i naładowane emocjami kilku osób. Wyciągnąłem je z twórczości, bądź rozmów z trójką przyjaciół. Ich skutkiem było dalsze rozwinięcie tematu Nowego Roku w mojej głowie, a ostatecznie poniższy set.

Na zwoju zapisano:

松風颯々聲 porywający/przenikliwy głos wiatru w sosnach (wiatru sosnowego). W tym przypadku postanowiłem nawiązać do interpretacji matsukaze 松風 Grzegorza Adamczyka z krakowskiej filii Szkoły Urasenke. W ceremonii herbacianej matsukaze to odgłos kociołka, w ktorym gotuje się woda na herbatę. To nawiązanie do atmosfery, ciepła, ale też do pierwszej ceremonii herbacianej w Nowym Roku. Powyższy zwój w oprawie koloru niebieskiego często używa się podczas lata, ale użyłem wersji dynamicznej w ciepłych kolorach, dlatego może nawiązywać do początku długiej praktyki i może obudzić nową energię. Niezależnie od powyższych motyw sosny to symbolika długowieczności i dobrego zdrowia.

Kadomatsu to moja praca zainspirowana ostatnią rozmową oraz twórczością Joanny Haby ze Szkoły Ikenobō. Jej symbolika jest oczywista po przeczytaniu powyższego tekstu, ale warto podkreślić, że wszystkie jej elementy pochodzą z mojego ogrodu.

Piękna ceramiczna chata to nawiązanie do skojarzeń z tym okresem Przemka Bednarza. Wspomniał mi o rodzinie, odwiedzinach, serniku i szampanie, a to w prostej linii przekuło się w dom. To kazari jest pozornie proste i oczywiste, ale w rzeczywistości bardzo złożone i wymaga szerszego wyjaśnienia.