(De)stabilizacja
„Koniec historii” miał przynieść świat bez wielkich konfliktów. Niemal trzy dekady później glob pogrąża się w największej fali przemocy od zakończenia II wojny światowej. W europejskich mediach widzimy głównie Ukrainę, Iran i – jeszcze niedawno – Strefę Gazy. Ale poza mainstreamowym kadrem płoną Sudan, Myanmar, Sahel, Kongo i dziesiątki innych miejsc, gdzie wojna przestała być wyjątkiem, a stała się codziennością.
Według danych Uppsala Conflict Data Program (UCDP) w 2024 roku na świecie trwało 61 konfliktów z udziałem państw – najwięcej od zakończenia II wojny światowej. Jedenaście z nich osiągnęło poziom pełnoskalowej wojny, czyli pochłaniało ponad tysiąc ofiar śmiertelnych rocznie. Z kolei organizacja ACLED, monitorująca przemoc polityczną i konflikty zbrojne, odnotowała w ubiegłym roku ponad 200 tys. incydentów związanych z walkami, terroryzmem, zamachami i starciami zbrojnymi.
Równolegle rośnie liczba ludzi uciekających przed wojną i przemocą. Według danych UNHCR, w 2025 roku liczba uchodźców oraz osób zmuszonych do opuszczenia swoich domów przekroczyła 122 mln. To najwięcej od czasu prowadzenia takich statystyk – więcej niż wynosi populacja Niemiec i Polski razem wziętych. Coraz liczniejszą część tej grupy stanowią ludzie, którzy nie wyjeżdżają za granicę, lecz uciekają w obrębie własnego państwa. Internal Displacement Monitoring Centre szacuje, że tylko w 2025 roku konflikty i przemoc zmusiły do takiej ucieczki ponad 30 mln osób, łącznie jest ich ponad 70 mln.
I mimo tych koszmarnych statystyk wiele konfliktów nie znajduje zainteresowania wiodących światowych mediów. Sudan nie stał się osią globalnej debaty i nie wywołuje emocji porównywalnych z tymi, które budzą Ukraina czy Bliski Wschód. Tymczasem konflikt między sudańską armią a paramilitarnymi Siłami Szybkiego Wsparcia (RSF), który wybuchł w kwietniu 2023 roku, przerodził się w jedną z największych katastrof humanitarnych XXI wieku. Według danych ONZ z domów uciekło ponad 12 mln ludzi, a ogromna część kraju pogrążyła się w chaosie, głodzie i przemocy etnicznej, które pochłonęły nawet 400 tys. ofiar.
Wojny i rozpad
A Sudan wcale nie jest wyjątkiem – niejako w cieniu „najpopularniejszych” kryzysów geopolitycznych trwa dziś cała seria konfliktów, które pochłaniają tysiące ofiar, destabilizują całe regiony i zmieniają życie milionów ludzi. Oto kilka z nich.
Od pięciu lat pogrążony w wojnie domowej pozostaje Myanmar. Po wojskowym zamachu stanu z 2021 roku kraj rozpadł się na strefy kontrolowane przez juntę, lokalne milicje i organizacje etniczne. Walki objęły znaczną część państwa i mogły pochłonąć już ponad 50 tys. ofiar, choć rzeczywista liczba zabitych prawdopodobnie jest wyższa.
Źle dzieje się w regionie Sahelu, obejmującym m.in. Mali, Burkina Faso i Niger. Jeszcze kilka lat temu obecne były tam siły francuskie i zachodnie misje wojskowe. Dziś wpływy Zachodu gwałtownie maleją, kolejne państwa przechodzą przez wojskowe zamachy stanu, a ogromne obszary pozostają pod kontrolą ugrupowań dżihadystycznych. W próżnię po wycofujących się Europejczykach weszła Rosja – najpierw poprzez Grupę Wagnera, a później inne formacje podporządkowane rosyjskiemu państwu. Efekt? Poziom przemocy w regionie nadal rośnie. Szacunki organizacji monitorujących konflikty wskazują, że tylko w 2025 roku walki i ataki terrorystyczne w Sahelu pochłonęły ponad 25 tys. ofiar.
Kolejnym przykładem jest Demokratyczna Republika Konga. Walki na wschodzie kraju, napędzane działalnością rebelii M23 i rywalizacją o kontrolę nad bogatymi złożami surowców, ponownie przybrały na sile. Tylko od początku 2025 roku zginęło tam około 7 tys. ludzi. W szerszej perspektywie kongijski konflikt należy do najbardziej krwawych wojen współczesności – od końca lat 90. mógł pochłonąć kilka milionów ofiar.
Coraz trudniej jednoznacznie oddzielić wojnę od rozpadu państwa lub przemocy kryminalnej. W Haiti gangi kontrolują znaczną część stolicy i dużych miast, a państwowe instytucje praktycznie przestały funkcjonować. Dla mieszkańców codzienność coraz bardziej przypomina realia konfliktu zbrojnego, mimo że nie toczy się tam klasyczna wojna między armiami.
Podobnie w Meksyku, którego władze od dekad borykają się z działalnością karteli narkotykowych, a od 2006 roku prowadzą z nimi regularną wojnę. W zeszłym roku pochłonęła ona około 20 tys. ofiar, a przez 20 lat – już ponad 300 tys. Multimedialne zapisy potyczek przywodzą skojarzenia z partyzanckimi walkami miejskimi. Bojówki narkotykowych baronów są świetnie wyekwipowane, także w broń przeciwlotniczą, odkąd armia używa wobec nich śmigłowców. Niektóre z maszyn spadają, a kadry niczym z filmu „Black Hawk Down” regularnie trafiają do meksykańskich mediów i sieci.
Kryzys bez końca
Współczesne konflikty coraz rzadziej przypominają wojny XX wieku – z formalnym wypowiedzeniem walk, linią frontu i wyraźnym momentem zakończenia. Coraz częściej zamiast pokoju pojawia się długotrwały stan niestabilności, w którym intensywność przemocy jedynie okresowo maleje. Wojna się nie kończy – raczej przechodzi w fazę „zarządzanego chaosu”.
Dobrym przykładem pozostaje Syria. Choć największe ofensywy wygasły kilka lat temu, kraj nadal pozostaje podzielony między reżim Baszara al-Asada, Kurdów, lokalne milicje oraz ugrupowania islamistyczne. Na terytorium Syrii obecne są także wojska rosyjskie, tureckie i amerykańskie. Fronty wprawdzie się ustabilizowały, ale państwo w praktyce nie odzyskało kontroli nad własnym terytorium, a miliony ludzi wciąż żyją poza domami.
Podobnie w Libii – od obalenia Muammara Kadafiego minęło już kilkanaście lat, jednak kraj nadal pozostaje podzielony między rywalizujące rządy, lokalne milicje i grupy zbrojne kontrolujące poszczególne regiony oraz infrastrukturę naftową. Formalnie nie trwa tam pełnoskalowa wojna, ale państwo nadal funkcjonuje w stanie chronicznego kryzysu bezpieczeństwa.
Jeszcze bardziej wymowny jest przypadek Jemenu. Ograniczenie działań wojennych i częściowe zawieszenie broni nie oznaczały końca konfliktu. Kraj pozostaje zrujnowany gospodarczo i humanitarnie, a miliony ludzi nadal są uzależnione od pomocy międzynarodowej. W takim ujęciu wojna przestaje być jednorazowym kryzysem, zmieniając się w trwały element rzeczywistości politycznej i społecznej. Konflikty nie kończą się pokojem – raczej zamierają, by po pewnym czasie wybuchnąć ponownie w innej formie. Dotyczy to zarówno Afryki, Bliskiego Wschodu, jak i części Azji.
Zmienia się też sposób prowadzenia walk. Wojna, którą Europa obserwuje dziś w Ukrainie, nie jest wyjątkiem, lecz najbardziej medialnym przykładem szerszego procesu. Drony stały się narzędziem powszechnym – wykorzystywanym nie tylko przez regularne armie, ale także przez milicje, rebeliantów czy organizacje terrorystyczne. W Myanmarze improwizowane bezzałogowce służą do bombardowania pozycji junty. W Sudanie drony wykorzystują obie strony konfliktu. W regionie Sahelu podobne technologie pojawiają się w rękach ugrupowań dżihadystycznych.
Równolegle słabnie monopol państw na prowadzenie wojny. Coraz większą rolę odgrywają prywatne armie, lokalne milicje, organizacje paramilitarne i grupy hybrydowe, które funkcjonują na pograniczu polityki, biznesu i przestępczości. W efekcie mapa współczesnych konfliktów coraz mniej przypomina starcia państw narodowych, a coraz bardziej mozaikę lokalnych wojen prowadzonych przez dziesiątki różnych aktorów.
Wróćmy jednak do kwestii „widzialności” wojny. Piszę o tym szerzej w dalszej części tekstu, który opublikowałem w w portalu TVP.Info - oto link do tego materiału.
-----
Nz. Zdjęcie ilustracyjne/fot. SzG ZSU
Trwa ładowanie...