Próby porozumienia - o procesie normalizacji stosunków Indii i Bangladeszu

Darmowy! · 0 · 2 dni temu

Planowana na przełom sierpnia i września wizyta premiera Bangladeszu Tariqa Rahmana w Indiach miała być ważnym krokiem w procesie normalizacji stosunków między oboma państwami. Lider Bengalskiej Partii Narodowej (Bangladesh Nationalist Party, BNP), która wygrała wybory w lutym 2026 roku, otrzymał oficjalne zaproszenie do New Delhi oraz gratulacje od premiera Indii Narendry Modiego. Przygotowania przebiegały spokojnie, ale sytuację zmieniło wystąpienie byłej premier Sheikh Hasiny. Podczas spotkania Klubu Korespondentów Zagranicznych Azji Południowej w New Delhi 5 sierpnia zapowiedziała ona powrót do Bangladeszu. Choć indyjski rząd podkreślił, że klub jest prywatną organizacją, która samodzielnie decyduje o zapraszanych gościach, wizytę Rahmana bezterminowo przełożono. Przyczyny tej decyzji prowadzą do wydarzeń z 2024 roku, natomiast źródła napięć między Indiami a Bangladeszem sięgają narodzin tego państwa w 1971 roku.

Krwawe protesty i rząd techniczny

Latem 2024 roku ogólnokrajowe protesty, które można nazwać narodowym powstaniem, obaliły rządzącą Bangladeszem od 2009 roku Ligę Awami. Jej liderka, Sheikh Hasina, uciekła do Indii 5 sierpnia 2024 roku, gdzie od tej pory przebywa na politycznym wygnaniu. W swoim kraju jest oskarżana o wydanie polecenia siłowego stłumienia protestów, w których życie straciło około 1400 osób. 17 listopada 2025 roku Trybunał do spraw Zbrodni Międzynarodowych w Bangladeszu (International Crimes Tribunal of Bangladesh), o którym więcej za chwilę, skazał Sheikh Hasinę in absentia na karę śmierci. Indie, które aktywnie wspierały rządy Ligi Awami, blokują ekstradycję.

Po ucieczce Sheikh Hasiny, 8 sierpnia 2024 roku, w Bangladeszu powołano rząd techniczny, na czele którego stanął Muhammad Yunus, oficjalnie tytułujący się jako Główny Doradca Bengalskiego Rządu Przejściowego. Yunus, z zawodu profesor ekonomii, to jeden z najbardziej znanych na świecie Bengalczyków. W 1983 roku założył Grameen Bank, którego nazwę można tłumaczyć jako „bank wiejski”, a którego głównym celem było udzielanie niskooprocentowanych, prostych pożyczek na małe kwoty dla drobnych przedsiębiorców i rolników. Działanie banku opierało się na innowacyjnym założeniu, w ramach którego pożyczkobiorca musiał zebrać grupę „gwarantów”, poświadczających, że pożyczka zostanie spłacona, jednakże nie na zasadzie gwarantowania jej spłaty ich własnym majątkiem, a bardziej na zasadzie wzajemnego wspierania się z pożyczkobiorcą. Pomysł okazał się skuteczny, a bank przez lata działalności pozwolił wielu osobom z bengalskiej prowincji na poprawę życia, zaskarbiając jego twórcy wielką sympatię. W 2006 roku przyznano Yunusowi oraz Grameen Bankowi Pokojową Nagrodę Nobla za wspieranie społecznego i gospodarczego rozwoju za pomocą mikropożyczek. Działalność Grameen Banku, który ukształtował współczesny Bangladesz, będzie przedmiotem innego tekstu. Yunus był więc logicznym wyborem na tymczasowego szefa rządu, biorąc pod uwagę, że jest on znany na świecie, a protesty rozpoczęli studenci, wśród których jest popularny.

W grudniu 2025 roku rząd przejściowy ogłosił wybory, które odbyły się w lutym 2026 roku i które wygrała Bengalska Partia Narodowa na czele ze wspomnianym już Tariqiem Rahmanem. 17 lutego 2026 roku Yunus oficjalnie przekazał mu władzę. W czasie technicznych rządów Yunusa, które skoncentrowane były na rozliczeniu odpowiedzialnych za masakrę z lata 2024 roku, na przygotowaniu nowych demokratycznych wyborów, budowaniu pozycji Bangladeszu na świecie oraz na walce z korupcją, reaktywowano Trybunał do spraw Zbrodni Międzynarodowych w Bangladeszu. Prawo pozwalające na jego powstanie weszło w życie w 1973 roku, natomiast sam trybunał ukonstytuował się dopiero w 2010 roku. Jego druga izba, powołana w 2012 roku, działała tylko 3 lata, zaś pierwsza izba, działająca od 2010 roku, w 2024 roku weszła w stan, który można określić spoczynkiem. Skąd jednak wziął się sam Trybunał i kogo miał sądzić?

Wojna o niepodległość i „Walczące Matrony”

Pakistan uzyskał niepodległość od Wielkiej Brytanii 14 sierpnia 1947 roku, równo dobę przed Indiami. Było to życiowym, jak widać spełnionym, marzeniem jego twórcy Muhammada Alego Jinnaha. Do 1971 roku Bangladesz, nazywany wtedy Pakistanem Wschodnim, i dzisiejszy Pakistan stanowiły jedno państwo z jedną władzą. Władzę, szczególnie wojskową, która przez prawie całe istnienie kraju miała zawsze ostatnie słowo w pakistańskiej polityce, stanowili w przeważającej większości dowódcy i urzędnicy z Pakistanu Zachodniego. Wynikające z tego, narastające z czasem, nierówności doprowadziły w Pakistanie Wschodnim do protestów i rewolucji narodowowyzwoleńczej w 1971 roku, która najpierw została krwawo stłumiona przez wojsko przerzucone z Pakistanu Zachodniego, które dla odmiany zostało pokonane przez Indie po zakrojonej na szeroką skalę interwencji zbrojnej. Pakistan skapitulował 16 grudnia 1971 roku, a nowo powstały Bangladesz już zawsze będzie zawdzięczał swoją niepodległość Indiom. Stąd ich szczególna więź, ale także wzajemne skazanie na siebie.

Bangladesz jest Indiom niezbędny, po pierwsze, jako przeciwwaga dla Chin w indyjskich stanach na północnym wschodzie, które z Indiami łączy tylko szeroki na nieco ponad 20 kilometrów „Korytarz Siliguri”, zwany też czasem „szyją kurczaka”. Dobre relacje z Bangladeszem dają szansę na łączność lądową z własnym terytorium w razie konfliktu z Chinami. Dobre relacje pozwalają też na wspólną walkę z radykałami islamskimi, którzy poruszają się między Indiami a Bangladeszem i o szkolenie i finansowanie których Indie oskarżają Pakistan. Bangladesz to od lat także zapora dla fal migracji z ogarniętej wojną domową Birmy, z której większość uchodźców udaje się właśnie do muzułmańskiego Bangladeszu. Ponadto dla Indii istotny jest każdy regionalny sojusznik niechętny Pakistanowi.

W Bangladeszu od momentu wywalczenia niepodległości powstał specyficzny duopol polityczny, którego jedną stronę stanowi Liga Awami, a drugą Bengalska Partia Narodowa. Podczas gdy Ligą Awami od lat zarządzała Sheikh Hasina, pierwszy raz pełniąca funkcję premiera od 1996 do 2001 roku i później od 2009 aż do 2024 roku, od 2001 do 2009 roku dominację polityczną miała Bengalska Partia Narodowa, zarządzana w różnych konfiguracjach przez Khaledę Zię. Nie sposób w krótkim tekście opisać wszystkich turbulencji politycznych w Bangladeszu od 1971 roku, jednak warto powiedzieć, że trwająca ponad 20 lat rywalizacja dwóch przywódczyń największych partii czasami określana jest jako „Battle of the Begums” – „Bitwa Matron”. Można powiedzieć, że bitwa trwa nadal, w nowej odsłonie – premier Tarique Rahman jest synem Khaledy Zii. Po przerwie Bengalska Partia Narodowa znów jest więc u władzy.

Dokąd teraz?

Normalizacja relacji między Indiami a Bangladeszem, w dłuższej perspektywie, jest ważna przede wszystkim dla Indii, które od początku istnienia kraju miały w nim nadzwyczajne wpływy, które chciałyby odzyskać. Z drugiej strony w ostatnich latach Bangladesz doświadczył szybkiego rozwoju i poprawy jakości życia. Według danych Międzynarodowego Funduszu Walutowego, opublikowanych w 2020 roku, nominalny PKB na mieszkańca, wyrażony w dolarach amerykańskich według cen bieżących Bangladeszu, po raz pierwszy przerósł ten wskaźnik dla Indii. Sam techniczny wskaźnik może nie mieć aż takiego praktycznego znaczenia, jakie przypisali mu bengalscy komentatorzy, pokazuje jednak ogólny wzrost gospodarczy w kraju. W Bangladeszu od lat aktywne są również Chiny, które chętnie miałyby partnera w kraju o dużych potrzebach rozwojowych, z dużym rynkiem wewnętrznym i z rządem niechętnym Indiom. Do czynników, które stanowią pewne zagrożenie dla Indii, dokłada się także podpisane 7 sierpnia 2026 roku Porozumienie z Mekki w sprawie wspólnej obrony, nazywane czasem potocznie „Arabskim NATO”. Porozumienie podpisały Turcja, Arabia Saudyjska i Pakistan, a Bangladesz ma rozważać dołączenie. W chwili obecnej to więc Indiom będzie bardziej zależało na przedstawieniu konkurencyjnej oferty, chociaż ekstradycja Sheikh Hasiny jest mało prawdopodobna.