Wieś huculska bez retuszu: w obiektywie Paraski Płytki-Horytsvit

Darmowy! · 0 · 24.05.2026

Tylko do 30 czerwca w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie można zwiedzać, oglądać, chłonąć i podziwiać wystawę ,,Formy Obecności: Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich” – wyjątkowy pod względem zasięgu przegląd twórczości artystek i artystów związanych z kulturą rusińską.

Wśród prezentowanych prac pojawiają się zarówno nazwiska szeroko rozpoznawalne, jak Andy Warhol, Jerzy Nowosielski czy Epifaniusz Drowniak (Nikifor), jak i twórcy mniej znani, których praktyki wyrastają z lokalnych tradycji Karpat oraz doświadczenia rusińskiej diaspory rozproszonej w różnych zakątkach Europy i Ameryki.

W tym kontekście szczególnie interesująca jest obecność fotografii Paraski Płytki-Horytsvit – Galicyjskiej Hucułki z Krzyworówni, artystki dokumentującej życie huculskiej wsi „od środka”. Jej prace wprowadzają do wystawy perspektywę południowo-wschodnich Karpat, dopełniając szeroką opowieść o sztuce górali karpackich i wnosząc istotny głos zakorzeniony w lokalnym, huculskim doświadczeniu. Warto dodać, że w swoim testamencie artystka zaznaczyła, iż nie życzy sobie, aby jej prace opuszczały terytorium Ukrainy, a ich oryginały pozostają w większości w zbiorach muzealnych i archiwalnych w Ukrainie, przede wszystkim w muzeum w Krzyworówni oraz innych instytucjach regionalnych, które przechowują jej spuściznę.

Zapraszam do lektury:). Życzę zachwytów i odkryć, do zobaczenia na Huculszczyźnie!

W sercu karpackiej Arkadii

Zainteresowanie Huculszczyzną, mityczną, „arkadyjską” wręcz krainą znajdującą się dawniej na terenach Rzeczypospolitej, dziś Ukrainy i Rumunii – narodziło się już w epoce romantyzmu, a szczególnie nasiliło na początku XX wieku. Artyści, etnografowie i podróżnicy fascynowali się krajobrazami wschodnich Karpat i kulturą Hucułów. Region rozsławili m.in. lwowscy malarze „huculiści” – Kazimierz Sichulski, Fryderyk Pautsch i Władysław Jarocki – a także działalność Towarzystwa Tatrzańskiego we Lwowie, Stanisławowie i Kołomyi.

Kazimierz Sichulski, Madonna huculska

Moda na „huculiana” osiągnęła szczyt w dwudziestoleciu międzywojennym, gdy turyści tłumnie odwiedzali wieloetniczne Pokucie – dorzecza Prutu, Czeremoszu i Bystrzycy. Izolacja górskich terenów sprawiła, że właśnie tam najdłużej przetrwały dawne obrzędy, rzemiosło i tradycje Hucułów – grupy górali pochodzenia rusińskiego i wołoskiego.

Huculiana z kolekcji Muzeum Narodowego we Wrocławiu

Rosnąca fascynacja regionem rozwijała się także dzięki działalności etnografów i muzeów. Ważną rolę odegrały wystawy organizowane przez m.in. Oskara Kolberga oraz powstałe w 1933 roku Towarzystwo Przyjaciół Huculszczyzny. Po II wojnie światowej wiele tradycyjnych praktyk i form rzemiosła zaczęło jednak stopniowo zanikać lub ulegać przemianom.

Jaki Hucuł jest, (nie)każdy widzi?

Najstarsze znane fotografie galicyjskich Hucułów, wykonane przez Juliusza Dutkiewicza w 1866 roku, powstały na potrzeby wystawy etnograficznej w Moskwie. Już w XIX wieku Huculi byli przedstawiani w prasie i sztuce jako egzotyczne „typy ludowe” – w formie schematycznych drzeworytów, a później stylizowanych fotografii atelierowych, utrwalających stereotypowy obraz regionu i jego mieszkańców.

Dopiero w XX wieku fotografia zaczęła obejmować także codzienne życie, krajobraz i otoczenie fotografowanych społeczności. Nadal jednak Huculszczyznę dokumentowali głównie przyjezdni – turyści, badacze i fotografowie z zewnątrz. Rozwijała się fotografia etnograficzna i pocztówkowa, popularyzująca wizerunek Karpat Wschodnich jako malowniczej, egzotycznej krainy.

Takie przedstawienia często miały charakter estetyzujący i opierały się na mitach tworzonych przez inteligencję, utrwalając romantyczny obraz „typowego” Hucuła i kultury ludowej.

Paraska Płytka-Horytsvit

Na tym tle szczególnego znaczenia nabiera twórczość Paraski Płytki-Horytsvit – fotografki, poetki, tłumaczki i artystki urodzonej w 1927 roku w Krzyworówni. Działając poza oficjalnym obiegiem artystycznym, dokumentowała codzienne życie huculskiej wsi położonej niedaleko Żabiego (dzisiejszej Wierchowiny). Tworzyła pod pseudonimem Horytsvit („miłek wiosenny”), pisząc poezję, opowiadania i zapiski etnograficzne, a także wykonując rzeźby, rysunki oraz dzieła o tematyce religijnej.

Doświadczenia biograficzne artystki – przede wszystkim represje sowieckie i kilkuletnie zesłanie do obozów pracy – znacząco wpłynęły na jej dalsze życie. Po powrocie do Krzyworówni funkcjonowała na marginesie lokalnej społeczności. W tradycyjnej, silnie związanej więzami rodzinnymi wspólnocie brak męża i dzieci sprawiał, że była postrzegana jako „inna”. Jednocześnie właśnie ta pozycja dawała jej przestrzeń do rozwijania twórczości i dokumentowania codzienności Hucułów. Dużo czytała, prowadziła długie i głębokie rozmowy z kobietami, często „odciągając je od obowiązków” i zachęcając do formułowania własnych opinii. Jej niezależność i niekonwencjonalny styl życia budziły nieufność części mężczyzn w społeczności, którzy patrzyli na nią z dystansem i rezerwą.

Mimo pracy w leśnictwie i życia na wsi Płytka-Horytsvit interesowała się nowymi technologiami fotograficznymi. Fotografowała radzieckim aparatem Smiena, korzystała z podręczników technicznych i utrzymywała szeroką korespondencję ze znajomymi, także dawnymi współwięźniami politycznymi. Przesyłano jej materiały fotograficzne, instrukcje wywoływania filmów i wycinki z prasy branżowej, które pomagały rozwijać warsztat mimo izolacji i ograniczonego dostępu do sprzętu.

Paraska Płytka-Horytsvit fotografowała głównie osoby ze swojego najbliższego otoczenia – sąsiadów, rodzinę i znajomych, z którymi pozostawała w codziennych relacjach. Jej zdjęcia cechują naturalność, prostota i brak inscenizacji, dzięki czemu dokumentowane sceny zachowują wyjątkową autentyczność. Artystka nie organizowała wystaw, a fotografie przechowywała w ukryciu, najczęściej pod łóżkiem. Znaczna część jej dorobku została zniszczona przez wilgoć i złe warunki przechowywania; dopiero odnalezienie negatywów w 2015 roku umożliwiło rozpoczęcie szerszych badań nad jej twórczością.

Twórczość Płytki-Horytsvit bywa porównywana do fotografii Vivian Maier, jednak zestawienie to upraszcza kontekst, w którym powstawały jej zdjęcia. Maier fotografowała anonimowe sceny miejskie, często z dystansu, podczas gdy Paraska dokumentowała własną wspólnotę – ludzi, których znała i z którymi pozostawała w relacji. Dzięki temu jej fotografie mają bardziej intymny i uczestniczący charakter.

Vivian Maier, Autoportret

Bliższe wydaje się porównanie z twórczością Zofii Rydet, która podobnie przez dziesięciolecia dokumentowała życie lokalnych społeczności. Tak jak Rydet w cyklu „Zapis socjologiczny”, Płytka-Horytsvit stworzyła fotograficzne archiwum świata wiejskiego uchwyconego w momencie przemian i stopniowego zanikania tradycyjnego sposobu życia.

Fotografia Rydet bywa interpretowana jako obciążona symboliczną przemocą – fotografowani mieszkańcy wsi często ustawiani są frontalnie przed obiektywem i podporządkowani wizualnej kompozycji kadru. Taki sposób obrazowania podkreśla dystans między fotografką a bohaterami zdjęć i sytuuję autorkę w pozycji zewnętrznej obserwatorki.

Zofia Rydet, Zapis socjologiczny

Twórczość Płytki-Horytsvit opiera się natomiast na zupełnie innej relacji z fotografowaną rzeczywistością. Jako Hucułka dokumentowała własną społeczność „od środka” – nie jako przyjezdna badaczka, lecz uczestniczka codzienności. Jej fotografie, powstające między 1970 a 1998 rokiem, nie są datowane ani podpisywane. Wyróżniają się swobodą i bliskością wobec bohaterów.

Widać to szczególnie w scenach codziennych, np. przedstawieniach kobiet myjących się w potoku czy robiących zimą pranie. Fotografowane osoby zachowują się naturalnie, nie pozują i nie wydają się skrępowane obecnością aparatu. Zdjęcia Płytki-Horytsvit mają dzięki temu intymny i relacyjny charakter, oparty na zaufaniu i znajomości.

Ważną część jej archiwum stanowi dokumentacja huculskich obrzędów – świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocy, wesel, pogrzebów oraz codziennych przygotowań do rytuałów. Powtarzalność tych przedstawień pozwala obserwować długofalowe przemiany życia wspólnoty. W fotografiach artystki większe znaczenie niż zmiany polityczne mają rytm natury i cykliczność pór roku.

Istotnym bohaterem zdjęć pozostaje także przyroda Karpat Wschodnich. Rzeki, połoniny, lasy i pastwiska nie pełnią jedynie funkcji tła, lecz współtworzą codzienność mieszkańców. Fotografie ukazują ścisłą zależność między życiem ludzi a krajobrazem górskim, wpisanym w tradycyjny model huculskiej wsi — rozproszonej, podporządkowanej pasterskiemu trybowi życia i organizowanej wokół cerkwi, szkoły oraz wspólnej infrastruktury.

Na fotografiach uwagę przyciągają przede wszystkim tradycyjne stroje Hucułów i Hucułek – haftowane soroczki i wyszywanki, keptary, serdaki oraz zapaski zdobione geometrycznymi wzorami. Jak pisał Ferdynand Ossendowski, huculskie hafty wyróżniały się bogactwem kolorów i niemal niepowtarzalnością ornamentów. Jeszcze w połowie XX wieku tradycyjny ubiór pozostawał elementem codzienności mieszkańców Karpat Wschodnich.

Fotografie Paraski dokumentują jednak nie tylko strój i folklor, lecz przede wszystkim rytm życia huculskiej wspólnoty. Powracające motywy pasterstwa, prac leśnych, obrzędów cerkiewnych czy codziennych zajęć pokazują świat podporządkowany cykliczności natury i pór roku bardziej niż zmianom politycznym czy przesuwającym się granicom państw.

Artystka stworzyła wyjątkową kronikę przemian huculskiej wsi – utrwaliła zarówno dawne formy życia, jak i stopniową modernizację regionu: elektryfikację, zmiany ubioru czy zanikanie tradycyjnych zawodów. Jednocześnie jej fotografie pokazują trwałość lokalnej tożsamości i obrzędowości mimo historycznych i społecznych przemian.

Huculi przez wieki zachowali własną odrębność kulturową. Twórczość Płytki-Horytsvit stanowi ważne świadectwo tej ciągłości, a zarazem wyjątkową narrację „od środka” – pozbawioną egzotyzującego spojrzenia charakterystycznego dla wcześniejszej fotografii etnograficznej. Dzięki temu jej archiwum pozostaje nie tylko dokumentem codzienności, lecz także istotnym elementem pamięci i dziedzictwa Huculszczyzny.

Bibliografia:

Borysiak J., Historia badań nad Huculszczyzną i muzyka huculską, [w:] Huculszczyzna, jej kultura i badacze, red. J. Stęszewski, J. Cząstka-Kłapyta, Kraków 2008, s. 13.

Brogowski, L., Sztuka w obliczu przemian, Warszawa 1990.

Jankowska-Marzec A., Między etnografią a sztuką. Mitologizacja Hucułów i Huculszczyzny w kulturze polskiej XIX i XX wieku, Universitas, Kraków 2013.

Karczmarzewski, A., Szuchiewicz, W., Huculszczyzna na dawnej pocztówce i fotografii. Libra PL, Rzeszów 2014.

Kishchuk, Y., Beyond the Colonial Eye: Ukrainian Female Photographer Paraska Plytka-Horytsvit, 1954–1991, praca magisterska, Central European University, Department of Gender Studies, Wiedeń 2023.

Klekot, E., Huculskie mity i Mit Huculszczyzny [w:] Polska Sztuka Ludowa – Konteksty, 1998 t.52 z.2, s. 101https://cyfrowaetnografia.pl/items/show/6452 (dostęp 19.12.2025).

Niedźwiedź, A. Wizualność etnograficzna na podstawie materiałów z archiwum domowego profesora Romana Reinfussa, Prace Etnograficzne 2012, t. 40, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego MCCCXXVII.

Ossendowski, F. A., Huculszczyzna, Gorgany i Czarnohora, Miles, Kraków 2024 (na podstawie wydania z 1934 r.).

Świątek, A., Huculskie peregrynacje weselne. Obrzęd weselny jako widowisko kulturowe, Warszawa-Kraków: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, Akademia Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego, 2020.

Wielocha, A., Mapa Huculszczyzny, Płaj. Almanach Karpacki, nr 25, 2005.

Wielocha, A., Mikołaj Seńkowski, fotograf Huculszczyzny, Płaj. Almanach Karpacki, nr 52, 2016.

Wielocha, A., Fotografie Hucułów na moskiewskiej wystawie etnograficznej w 1867 r., Płaj. Almanach Karpacki, nr 4, 2025.

Woniak, K., Pamięć lokalna, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. M. Saryusz-Wolska, R. Traba, Warszawa 2014.

Źródła internetowe:

Bartuszek, J., Wizerunki Hucułów a popularyzacja i rozwój turystyki na Huculszczyźnie. Podróże z antropologią, https://podroze.etnograficzna.pl/wizerunki-huculow-a-popularyzacja-i-rozwoj-turystyki-na-huculszczyznie/ (dostęp: 28.12.2025).

Chmieliński, M., „A my tu idziemy do pani robić zdjęcia…” – Zofia Rydet i jej „Zapis socjologiczny”, Niezła Sztuka, 16 października 2020, https://niezlasztuka.net/o-sztuce/a-my-tu-idziemy-do-pani-robic-zdjecia-zofia-rydet-i-jej-zapis-socjologiczny/, (dostęp: 20.12.2025).

Dowha, N., Nieodgadniony świat Paraski Horycwit, w: Nasz Wybir 2018, https://pl.naszwybir.pl/nieodgadniony-swiat-paraski-horycwit/ (dostęp: 12.12.2025).

Kosiek, T. Czy w rumuńskim Maramureszu mieszkają Huculi? Kilka uwag o kategorii Hucuł i Huculszczyzna w kontekście marmaroskim. W: Kultura współczesnej Huculszczyzny, red. J. Cząstka-Kłapyta, J. Stęszewski. Biblioteka Górska Centralnego Ośrodka Turystyki Górskiej PTTK, 2010. https://www.academia.edu/5470115/Czy_w_rumu%C5%84skim_Maramureszu_mieszkaj%C4%85_Huculi_Kilka_uwag_o_kategorii_Hucu%C5%82_i_Huculszczyzna_w_kontek%C5%9Bcie_marmaroskim. (dostęp:23.12.2025).

Policht, P., Walka postu z karnawałem. Prowincja okiem Zofii Rydet i Władysława Hasiora, Culture.pl, 2018, https://culture.pl/pl/artykul/walka-postu-z-karnawalem-prowincja-okiem-zofii-rydet-i-wladyslawa-hasiora, (dostęp: 20.12.2025).

Radchenko, K., Paraska Plytka-Horytsvit: Ukrainian Photographer’s Recovered Archive, Photography and Culture 17, nr 2–3, 2024:, https://doi.org/10.1080/17514517.2024.2421063 (dostęp: 12.12.2025).

Stanisław Vincenz – Homer huculski, Polskie Radio 24, 2017, https://polskieradio24.pl/artykul/1575298,stanislaw-vincenz-homer-huculski, (dostęp: 22.12.2025).

Surmacz, M. Huculszczyzna oczami Janusza Świeżego. O pierwszych fascynacjach malarsko-etnograficznych. Muzeum Narodowe w Lublinie; Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, https://zamek-lublin.pl/wp-content/uploads/2022/04/SiML_22_Surmacz_Malgorzata_Huculszczyzna.pdf (dostęp: 19.12.2025).

Wspomnienie Mychaiły Chaja i Paraski Płytki-Horycwit, audycja Kiermasz pod kogutkiem, prowadziła Mariana Kril, Jedynka Polskie Radio 23.10.2022, godz. 5.05, https://jedynka.polskieradio.pl/artykul/3058071,Wspomnienie-Mychai%C5%82y-Chaja-i-Paraski--P%C5%82ytki-Horycwit- (dostęp: 12.12.2025).

Vagner, O., „Three People from Kyiv Have Found 4 Thousand Unique Photographs of Paraska Plytka-Horytsvit”, w: Radio Free Europe/Radio Liberty, 2017, https://www.radiosvoboda.org/a/28448803.html (dostęp: 12.12.2025).

Yakovlenko, E., Paraska Plytka-Horytsvit: Ukrainian Vivian Maier, w: Bird in Flight, 2020, https://birdinflight.com/why_its_masterpiece/20200515-paraska-plytka-horytsvit.html, (dostęp: 11.12.2025).

Zofia Rydet Foundation, https://zofiarydet.com/en/pages/zofia-rydet , (dostęp: 20.12.2025).